Site Línguas Indígenas Brasileiras, de Renato Nicolai < nicolai@indios.info> -- Projeto Indios.Info < www.indios.info >
dicionario/dictionary; gramatica/grammar
Vocabulário da Língua Geral Paulista
Língua falada no séc. XVII em São Paulo, Cuiabá e Rio Grande do Sul.
A língua dos bandeirantes.
|
Português |
Língua Geral Paulista |
|
abelha |
íra |
|
acabar (acabou) |
opá- |
|
acender |
moendú |
|
agulha |
itámirin |
|
aliviar |
bovevúi [PTG28] |
|
amar |
ausúb |
|
amarrar pela ponta, atar |
apuxin [PTG8] |
|
apagar |
(amo)-wé |
|
apagar, desbotar |
bongwé |
|
arredondar |
boapwá [PTG183d] |
|
ave, pássaro |
gorá [PTG158] |
|
banco, cadeira |
apuka [PTG194d] |
|
brilho, clarão |
enduái |
|
cabeça |
akang [PTG33] |
|
cabelo |
ába [PTG34] |
|
cair |
a'a [PTG35] |
|
caminhar |
gwatá, watá, atá [PTG10] |
|
chamar, dar nome |
enoin [PTG48] |
|
chegar |
wasé |
|
cheirar, beijar |
entun [PTG50] |
|
cobrir |
asói, asúi |
|
criança |
mitánga |
|
deixar |
ejá |
|
dente |
-áña [PTG72] |
|
descer |
wejú |
|
detestar |
amotaréu, amotaréju |
|
dia, céu, tempo |
ara [PTG74] |
|
doce, açúcar |
eenm |
|
doer
|
asú |
|
duro,
forte |
antan,
atã |
|
ensinar
|
poromboé |
|
entender
|
endú,
endub [PTG151] |
|
erguer |
(amo)-jupí |
|
esperar
|
aron |
|
estimar
|
ausú |
|
experimentar |
a |
|
faltar |
awí |
|
fazer |
apô |
|
fazer passar, salvar |
boasá |
|
habitacão |
etame[PTG7'] |
|
jogar |
apí |
|
leve |
vevúi [PTG28] |
|
magro, fraco |
angaivára |
|
mau |
aí, ahí [PTG126] |
|
medir |
aa |
|
mergulhar |
pomim |
|
molhado, úmido |
akum, moakum [PTG129] |
|
nascer |
ose- |
|
nome |
éra [PTG141] |
|
nomear, dar nome |
eróka [PTG141d] |
|
parente, pais |
anamá |
|
passar |
asá |
|
pegar |
-á |
|
penoso, com pena |
iavai-avai |
|
perna |
etuma [PTG167] |
|
procurar |
ekár |
|
puxar, arrancar |
ekui |
|
quente, febre |
akú [PTG178d] |
|
rachar
|
bovóka,
bovóke [PTG180] |
|
redondo |
apwá
[PTG183] |
|
responder
|
ekovia [PTG216d] |
|
roupa |
aóva,
óva |
|
sentar
|
apúk
[PTG194] |
|
torcer
|
parin |
|
um |
ñepein [PTG205] |
|
ver
|
eCá
[PTG208] |
|
ver
|
epiáka,
epijáka [PTG208] |
|
vida
|
ikové
[PTG216] |
|
voar
|
bebé
[PTG217] |
|
Español |
Língua Geral Paulista |
|
abeja |
íra |
|
acabar (acabó) |
opá- |
|
agarrar |
-á |
|
aguja |
itámirin |
|
aliviar |
bovevúi
[PTG28] |
|
amar |
ausúb |
|
amarrar,
atar por la extremidad |
apuxin [PTG8] |
|
apagar
|
(amo)-wé |
|
apagar, descolorir |
bongwé |
|
arredondar |
boapwá [PTG183d] |
|
arrojar |
apí |
|
ave, pájaro |
gorá [PTG158] |
|
bajar
|
wejú |
|
banca,
silla |
apuka
[PTG194d] |
|
brillo
|
enduái |
|
buscar
|
ekár |
|
cabello,
pelo |
ába
[PTG34] |
|
cabeza
|
akang
[PTG33] |
|
caer
|
a'a
[PTG35] |
|
caliente, fiebre |
akú
[PTG178d] |
|
caminar |
gwatá, watá, atá [PTG10] |
|
cubrir
|
asói,
asúi |
|
dejar
|
ejá |
|
detestar
|
amotaréu,
amotaréju |
|
día,
cielo, tiempo |
ara
[PTG74] |
|
diente
|
-áña
[PTG72] |
|
doler
|
asú |
|
dulce, azucar |
eenm |
|
duro,
fuerte |
antan,
atã |
|
encender |
moendú |
|
enseñar
|
poromboé |
|
entender
|
endú,
endub [PTG151] |
|
erguir |
(amo)-jupí |
|
esperar
|
aron |
|
estimar
|
ausú |
|
experimentar |
a |
|
faltar |
awí |
|
habitación
|
etame
[PTG7'] |
|
hacer
|
apô |
|
hacer
pasar, salvar |
boasá |
|
leve |
vevúi [PTG28] |
|
llamar,
dar nombre |
enoin [PTG48] |
|
llegar
|
wasé |
|
magro, flaco |
angaivára |
|
malo |
aí, ahí [PTG126] |
|
medir
|
aa |
|
mojado, húmedo |
akum, moakum [PTG129] |
|
nacer |
ose- |
|
niño
|
mitánga |
|
nombrar,
dar nombre |
eróka
[PTG141d] |
|
nombre |
éra
[PTG141] |
|
oler, besar |
entun [PTG50] |
|
pariente,
padres |
anamá |
|
pasar
|
asá |
|
penoso |
iavai-avai |
|
pierna |
etuma [PTG167] |
|
rajar
|
bovóka,
bovóke [PTG180] |
|
redondo |
apwá [PTG183] |
|
responder
|
ekovia [PTG216d] |
|
ropa |
aóva,
óva |
|
sentar
|
apúk
[PTG194] |
|
sumergir |
pomim |
|
tirar |
ekui |
|
torcer
|
parin |
|
uno
|
ñepein [PTG205] |
|
ver |
eCá [PTG208] |
|
ver
|
epiáka,
epijáka [PTG208] |
|
vida
|
ikové
[PTG216] |
|
volar
|
bebé
[PTG217] |
|
English |
Língua Geral Paulista |
|
ache,
to |
asú |
|
answer,
to |
ekovia [PTG216d] |
|
arrive,
to |
wasé |
|
bad |
aí, ahí [PTG126] |
|
become
light, to |
bovevúi
[PTG28] |
|
bee |
íra |
|
bird |
gorá [PTG158] |
|
birth, to |
ose- |
|
brilliance |
enduái |
|
child
|
mitánga |
|
clothes
|
aóva,
óva |
|
cover, to |
asói, asúi |
|
day,
sky, time |
ara
[PTG74] |
|
detest,
to |
amotaréu,
amotaréju |
|
dive, to |
pomim |
|
do,
to; to make |
apô |
|
erase, to |
(amo)-wé |
|
erase,
to; to discolour |
bongwé |
|
estimate, to |
ausú |
|
experiment, to |
a |
|
fail, to |
awí |
|
fall,
to |
a'a [PTG35] |
|
finish |
opá- |
|
fly,
to |
bebé
[PTG217] |
|
go
down, to |
wejú |
|
habitation |
etame[PTG7'] |
|
hair |
ába [PTG34] |
|
hard,
strong |
antan,
atã |
|
head |
akang [PTG33] |
|
hot, fever |
akú [PTG178d] |
|
leave,
to |
ejá |
|
life
|
ikové
[PTG216] |
|
light |
moendú |
|
light
|
vevúi
[PTG28] |
|
look
for, to |
ekár |
|
love,
to |
ausúb |
|
measure,
to |
aa |
|
name |
éra [PTG141] |
|
name,
to |
enoin [PTG48] |
|
name, to |
eróka [PTG141d] |
|
needle |
itámirin |
|
one
|
ñepein [PTG205] |
|
painful |
iavai-avai |
|
pass, to |
asá |
|
pass,
to; to save |
boasá |
|
pierna / leg |
etuma [PTG167] |
|
pull, to |
ekui |
|
raise, to |
(amo)-jupí |
|
relative, parents |
anamá |
|
round |
apwá
[PTG183] |
|
round,
to |
boapwá [PTG183d] |
|
seat, chair |
apuka [PTG194d] |
|
seat,
to |
apúk
[PTG194] |
|
see,
to |
eCá
[PTG208] |
|
see,
to |
epiáka,
epijáka [PTG208] |
|
smell,
to |
entun [PTG50] |
|
split,
to |
bovóka,
bovóke [PTG180] |
|
sweet,
sugar |
eenm |
|
take,
to |
-á |
|
teach,
to |
poromboé |
|
thin, weak |
angaivára |
|
throw,
to |
apí |
|
tie
by the end, to |
apuxin [PTG8] |
|
tooth |
-áña
[PTG72] |
|
twist,
to |
parin |
|
understand,
to |
endú,
endub [PTG151] |
|
wait, to |
aron |
|
walk,
to |
gwatá, watá, atá [PTG10] |
|
wet
|
akum,
moakum [PTG129] |
|
Língua Geral Paulista |
Português / Español / English |
|
(amo)-jupí |
erguer / erguir / to raise |
|
(amo)-wé |
apagar / apagar / |
|
a |
experimentar / experimentar / to experiment |
|
-á |
pegar / agarrar / to take |
|
aa |
medir
/ medir / to measure |
|
a'a [PTG35] |
cair
/ caer / to fall |
|
ába [PTG34] |
cabelo / cabello, pelo / hair |
|
aí, ahí [PTG126] |
mau
/ malo / bad |
|
akang [PTG33] |
cabeça / cabeza / head |
|
akú [PTG178d] |
quente,
febre / caliente, fiebre / hot, fever |
|
akum, moakum [PTG129] |
molhado, úmido / mojado, húmedo / wet |
|
amotaréu,
amotaréju |
detestar
/ detestar / to detest |
|
-áña
[PTG72] |
dente / diente / tooth |
|
anamá |
parente, pais / pariente, padres / relative, parents |
|
angaivára |
magro, fraco / magro, flaco / thin, weak |
|
antan,
atã |
duro,
forte / duro, fuerte / hard, strong |
|
aóva, óva |
roupa / ropa / clothes |
|
apí |
jogar
/ arrojar / to throw |
|
apô |
fazer
/ hacer / to do, to make |
|
apúk
[PTG194] |
sentar
/ sentar / to seat |
|
apuka [PTG194d] |
banco,
cadeira / banca, silla / seat, chair |
|
apuxin [PTG8] |
amarrar
pela ponta, atar / amarrar, atar por la extremidad / to tie by the end |
|
apwá
[PTG183] |
redondo / redondo / round |
|
ara [PTG74] |
dia, céu, tempo / día, cielo, tiempo / day, sky, time |
|
aron |
esperar / esperar / to wait |
|
asá |
passar / pasar / to pass |
|
asói, asúi |
cobrir
/ cubrir / to cover |
|
asú |
doer
/ doler / to ache |
|
ausú |
estimar / estimar / to estimate |
|
ausúb |
amar
/ amar / to love |
|
awí |
faltar / faltar / to fail |
|
bebé
[PTG217] |
voar
/ volar / to fly |
|
boapwá [PTG183d] |
arredondar / arredondar / to round |
|
boasá |
fazer passar, salvar / hacer pasar, salvar / to pass, to save |
|
bongwé |
apagar, desbotar / apagar, descolorir / to erase, to discolour |
|
bovevúi
[PTG28] |
aliviar
/ aliviar / to become light |
|
bovóka,
bovóke [PTG180] |
rachar
/ rajar / to split |
|
eCá
[PTG208] |
ver
/ ver / to see |
|
eenm |
doce,
açucar / dulce, azucar / sweet, sugar |
|
ejá |
deixar / dejar / to leave |
|
ekár |
procurar
/ buscar / to look for |
|
ekovia [PTG216d] |
responder
/ responder / to answer |
|
ekui |
puxar, arrancar / tirar / to pull |
|
endú,
endub [PTG151] |
entender
/ entender / to understand |
|
enduái |
brilho, clarão / brillo / brilliance |
|
enoin [PTG48] |
chamar, dar nome / llamar, dar nombre / to name |
|
entun [PTG50] |
cheirar, beijar / oler, besar / to smell |
|
epiáka,
epijáka [PTG208] |
ver
/ ver / to see |
|
éra [PTG141] |
nome / nombre / name |
|
eróka [PTG141d] |
nomear, dar nome / nombrar, dar nombre / to name |
|
etame[PTG7'] |
habitacão
/ habitación / habitation |
|
etuma [PTG167] |
perna
/ pierna / leg |
|
gorá [PTG158] |
ave, pássaro / ave, pájaro / bird |
|
gwatá, watá, atá [PTG10] |
caminhar / caminar / to walk |
|
iavai-avai |
penoso, com pena / penoso / painful |
|
ikové
[PTG216] |
vida / vida / life |
|
íra |
abelha / abeja / bee |
|
itámirin |
agulha / aguja / needle |
|
mitánga |
criança / niño / child |
|
moendú |
acender / encender / to light |
|
ñepein [PTG205] |
um / uno / one |
|
opá- |
acabar (acabou) / acabar (acabó) / finish |
|
ose- |
nascer / nacer / to birth |
|
parin |
torcer
/ torcer / to twist |
|
pomim |
mergulhar / sumergir / to dive |
|
poromboé |
ensinar
/ enseñar / to teach |
|
sasárama |
"pour le tisser" [para o tecer] |
|
vevúi
[PTG28] |
leve
/ leve / light |
|
wasé |
chegar
/ llegar / to arrive |
|
wejú |
descer
/ bajar / to go down |
[PTG] -
significa a correspondência com a língua proto-tupi-guarani,
tentativa de reconstrução de uma língua ancestral comum a diversas línguas e
dialetos dessa família lingüística.
Fonte: Colaboração de Victor Petrucci (ver link),
que garimpou os termos em Lucien ADAM e em Aryon D. RODRIGUES. Sinonímia: Tupi
Austral.